Sprong van Jan van Schaffelaar (16 juli 1482)

De door de Hoekse en Kabeljauwse twisten verscheurde vijftiende eeuw kende een laatste stuiptrekking in de Utrechtse oorlog. In deze burgeroorlog stond de Utrechtse bisschop David van Bourgondië tegenover de stadsbesturen van Utrecht en Amersfoort. Beslechting van persoonlijke vetes en het najagen van eigen belang stond daarin voorop. Een van de Kabeljauwse legeraanvoerders was de Gelderse edelman Jan van Schaffelaar. Deze historische figuur kreeg mythische proporties door zijn sprong van de kerktoren van Barneveld om zijn belegerde vrienden een vrije aftocht te bezorgen. Het standbeeld bij de Grote Kerk houdt de herinnering levend.
De sprong van Jan van Schaffelaar inspireerde menig kunstenaar
De heldendaad van Jan van Schaffelaar had geen enkele strategische betekenis, maar vooral door de roman van J.F. Oltmans, 'De schaapherder', uit 1838 werd Van Schaffelaar een vaderlandse held. In de vijftiende-eeuwse 'Utrechtse kroniek' werd de sprong van Van Schaffelaar al vermeld, maar pas de achttiende-eeuwse geschiedschrijver Johan Wagenaar beschreef het incident in Barneveld als spectaculair, maar ook als toonbeeld van deugdzaam gedrag. In de hausse aan ridder- en roververhalen die zich omstreeks 1800 voordeed, met als hoogtepunt de ridderroman 'Ivanhoe' van Walter Scott, was het verhaal over Jan van Schaffelaar een dankbare Nederlandse pendant.
Gevlucht naar de toren

Op 16 juli 1482 trok een groepje gewapende ruiters op naar Barneveld, waar zij de kerk bezetten en zich verschansten in de dertiende-eeuwse toren. Daar werden ze belegerd door mannen uit Amersfoort en Nijkerk. De belegeraars slaagden erin bressen in de toren te schieten en enkele verdedigers te doden. De mannen op de toren zagen dat zij niet konden standhouden en wilden onderhandelen. Een van de voorwaarden van de belegeraars was dat zij Jan van Schaffelaar naar beneden zouden gooien. Op deze eis werd niet ingegaan.
De sprong

Maar toen nam Jan van Schaffelaar het woord: 'beste metgezellen, ik moet toch ooit eens sterven, ik wil jullie niet in de problemen brengen.' Vervolgens ging hij op de tinnen van de toren staan en met de handen in de zij sprong hij naar beneden. Hij overleefde zijn sprong, maar raakte zwaar gewond. De Amersfoorters hadden echter geen medelijden en sloegen hem alsnog dood.
Standbeeld van Van Schaffelaar in Barneveld