Fljótsdæla saga

[Oddstríðir]

Taldi ritgerð þessa sóma sér ágætlega hér og vil gjarnan kynna ykkur Fljótsdæla sögu.


Fljótsdæla saga eða Droplaugarsona saga in lengri


Sá sem á að segja þessa sögu er Þorvaldur sonur Ingjalds sonar Þorvalds sonar Gríms, sem verður mikil persóna í sögunni, sonar Þorvalds sonar Geitis sonar Þiðranda hins gamla. Sagan er talin öfgakennd endursamning á Droplaugarsona sögu en hún var rituð um 1220 og er varðveitt í Möðruvallabók. Fljótsdæla var samansett að öllum líkindum á 15. öld og mun atburðatíminn eiga að vera millum 990-1006 eða litlu síðar. Sögutíminn getur verið um öld því sagt er frá forfeðrum sögupersónanna við landnám. Meginatburðir sögunnar gerast innan fárra ára og er hún 139 bls. í útgáfu Íslendingasagnaútgáfunnar frá árinu 1947.

Persónur sögunnar eru gífurlega magrar en sagan segir aðallega frá niðjum Þiðranda hins galma og þar gætir mest Droplaugarsona; Helga og Gríms og frænda þeirra Þiðranda. Þorvaldur hét faðir þeirra og þótti afarmenni, hann fékk móður þeirra sem var dóttir Björgólfs jarls Hjaltlands eftir að hann vó tröllkarl einn og bjargaði henni frá honum. Þorvaldur drukknaði síðar. Droplaug móðir Helga og Gríms var sem dæmigerð kona í fornsögunum, en það mátti sjá á skapgerð hennar er hún eggjaði þá bræður til hefndar fyrir sig á einum stað í sögunni. Helgi og Grímur voru svipaðir og þóttu vel menntir og þótti þeim mjög vænt hvor um annan.

Þá er frá Helga nokkrum Ásbjarnarsyni að segja en hann verður höfuðfjandi þeirra bræðra. Hann var ættstór og voldugur, átti marga þingmenn og hafði ein mestu ítök svæðisins. Þá vík ég mér að Þiðranda frænda þeirra en hann var mjög vinsæll hvar sem hann fór og dáður af öllum. Ketill þrymur hét föðurbróðir þeirra en hann er ein sú persóna sem hefir mest áhrif á söguna. Hann fékk af og til einhvers konar geðkast þar sem honum þótti kuldi mikill sækja að sér og skalf hann þá mjög og gekk í þessu ástandi oft í reiði um hús og alltaf er þetta gerðist þurfti vinnufólk hans að bera honum heita bakstra og gera eld til að lægja ástand hans og skap. Afar margar litríkar persónur koma fyrir í sögunni og vefjast inn í hana, yfirleitt til að skýra frá skaplyndi og gerð persónanna því höfundur tekur sér aldrei leyfi til að sjá í huga þeirra heldur lýsir frekar frá því sem má sjá berum augum og/eða vísar til almenningsálits á verkum þeirra.

Sagan gerist á Austfjörðum landsins, nánast öll í býlum manna eða úti í náttúrunni. Tvö stór ris eru greinanleg í sögunni og hefst flækjan með hinu fyrra. Þiðrandi Geitisson býr heimanferð sína frá Katli þrymi frænda sínum og kemur við á Kóreksstöðum þar sem hann gistir. Biðja síðan Kórekssynir; Gunnsteinn og Þorkell er þar bjuggu, hann Þiðranda um að fara með sér til Ketils og biðja hann um að leysa Ásbjörn nokkurn vegghamar úr vörzlu sinni en hann hafði gerzt húskarl hjá Katli. Ásbjörn þessi hafði búið á landi Kóreks og fengu þeir því ekki lengur leigu frá honum. Þiðrandi ákveður að fara með þeim og ríða þeir þrír við sautjánda mann til Ketils. Er þeir koma í víkina hjá Katli er miður aftann, sem sagt um kl. 6 að kvöldi. Ketill sat þá einn í skála einum en allir þrælar hans og húskarlar; vinnufærir menn, voru úti á heylandinu að ljúka við sláttinn. Á bænum voru hins vegar nokkrar konur.

Nú í þann mund kom að Katli skjálfti sá er jafnan sótti að honum, svo hann hrökk upp og í honum gnötraði hver tönn. Hann fékk geðkastið. Hann lét konu eina á bænum gera fytrir honum elda og bakaðist hann við eldinn. Þiðrandi og hans menn ríða ofan eftir víkinni og er þeir koma nálægt bænum sjá þeir mann einn í hlíðinni að garðlagi. Þeir kenna að þar stendur Ásbjörn vegghamarr og er þeir ríða framhjá honum kveður hann þá ekki og hvorugir mæla við annan. Þá ríður Gunnsteinn Kóreksson ofan að Þiðranda og bað um að fá að taka geirnagla úr spjóti sínu og taka spjótið af skafinu og skjóta til Ásbjarnar og vita hversu hann yrði við. Þiðrandi mælti þá að hann skyldi eigi gera það, því að það væri fornt mál að oft hlytist illt af illum og vildi hann eigi að Gunnsteinn ætti við Ásbjörn. Gunnsteinn virðir svar Þiðranda að vettugi og gerði sem hann vildi; tók geirnaglann úr spjótinu og skaut til Ásbjarnar og skellihló við. Ásbirni fannst þetta ekki jafnfyndið, sér hvar skotið kemur að honum og hleypur upp við. Skotið kom í kyrtil hans og svo út í blautan garðinn svo Ásbjörn féll út af garðinum.

Sprettur hann niður að bænum og hleypur í eldskálann, þar sem Ketill bakast. Hann hélt mikla ræðu blekkinga og þóttist hafa fengið spjót Gunnsteins undir aðra höndina og út undir hina. Hafði hann hátt raddarlag og sárlegt andartak. Ketill var enn í geðkasti og er hann heyrir hversu er gert við húskarl hans verður hann sturlaður og stekkur upp í mikilli bræði, þreif ullarskyrtu sína og gengur inn í lokrekkju sína þar sem hann svaf og tók ofan hjálm og setur á höfuð sér, tekur sverð í hönd sér og setur skjöld fyrir sig. Síðan snýr hann út með brugðið sverð og er han kom í tún ríður Þiðrandi í túnið og hans menn. Ketill snýr þá að Þiðranda og heggur til hans með sverðinu. Þiðrandi var svo óviðbúinn högginu að hann skaut skildinum ekki fyrir sig en kneppti sig úr söðlinum og kom standandi niður. Ketill hjó í söðulinn og hestinn undir. Ketill heggur í annað sinn til Þiðranda sem kom þá skildinum fyrir sig, en Ketill kleyf skjöldin að mundriða. svo nam sverðið í vellinum stað.

Konurnar er voru á bænum hlupu sumar að bæ öðrum er stóð þar í víkinni því þar voru enn nokkrir karlar. Þaðan komu svo alls tuttugu menn til vallarins. Þiðrandi mælti við menn sína að enginn skyldi skaða Ketil og sagði við Ketil að hann hafi fengið öðruvísi viðtökur en hann bjóst við og að ef nokkuð hafi orðið í hans ferðum er honum þætti málsþurfa þá væri hann tilbúinn að greiða bætur og ef hann vildi ekki hlusta á slíkt þá skyldi hann allavega virða það við hann að hann væri sonur systur hans. Ketill segir ekki neitt, sækir heldur að konum í ákafa. Kallar Þiðrandi þá á menn sína að þeir skyldu enn láta Ketil í friði því hann muni sefast brátt en þeir mættu drepa menn hans að vild. Þá gera þeir svo. Tekur nú að líða á aftaninn mjög og víða stóðu hestar á víð og dreif því hver stökk af hesti sínum er að kóm.

Nú ber þá suður eftir vellinum að læk einum er gekk fyrir neðan hlaðið. Þá stingur Þiðrandi fram blóðreflinum og hleypur öfugur yfir lækinn. Þá var höggvinn af Þiðranda skjöldurinn allur svo enginn spónn varð eftir nema það er mundriðanum fylgdi, í þessu heggur Ketill svo á öxl Þiðranda og leysir frá herðablaðið svo að sá í lungun. Þiðrandi hljóp þá ofan yfir lækinn, tekur sverðið í vinstri hendi og heggur til Ketils og í gegnum hann. Ketill féll dauður til jarðar en Þiðrandi gekk suður að þúfu þeirri er stendur fyrir neðan götuna og heitir nú Þiðrandaþúfa. Hann sezt þar niður.

Þá voru engir menn standandi eftir bardagann nema Kórekssynir og settust þeir hvor sínum megin við Þiðranda móðir mjög. Sér Gunnsteinn þá hvar Ásbjörn er handan lækjarins að hirða af þeim sem féllu í valinn nytsamlega hluti. Hann hleypur þá yfir lækinn að Ásbirni með sverð í hönd og hjó á hryggin um miðju og tekur hann í sundur. Svo gekk hann aftur til sætis síns.

Gunnar hét einn maður sem hafði verið á vist hjá Katli. Hann var Austmaður. Gunnar þessi sat í útibúri fyrir ofan hús, hann viss ekkert um öll lætin sem höfðu átt sér stað úti. Kona hljóp til hans þar sem hann sat og fiðraði örvar. Hún lét Gunnar þennan vita af dauða Ketils, manninum er hafði verið honum svo örlátur og vistað hann. Gunnar þessi þreif boga í hönd sér, stökk upp og gekk út. Hann lagði ör á streng, sá hvar þeir sátu sigurvegararnir og benti bogann og jafnskjótt og strengur bogans gall, féll Þiðrandi dauður. Kom örin milli brjósts Þiðranda og út í millum herðanna.

Bræðurnir hvelfdu skildi yfir Þiðranda og höfðu sig á brott, en rata í helli einn og ætla að hvíla sig þar enda móðir. Tók þá Þorkell Kóreksson af sér beltið og fletti af sér klæðum en falla þá iðrin út og deyr hann þar. Hér lýkur fyrsta risinu en flækjan heldur áfram og fær ekki lausn fyrr en nálægt enda sögunnar. Spyrjast nú tíðindin um dauða Þiðranda út og ætla hans að hefna Þorkell Geitisson bróðir hans, Helgi og Grímur frændur hans, Gunnsteinn Kórekksson og Bjarni nokkur sonur Helga brodds er var skyldur þeim. Þeir leita nú Gunnars þiðrandabana og vilja sárir hefna Þiðranda. Þessi hluti sögunnar er afar spennandi og er mikill eltingaleikur. Að lokum fer svo að Helgi Ásbjarnarson er fer sífellt að verða þeim meiri fjandi, hjálpar Gunnari þessum að komast heim til Noregs og í ljós kemur að hann er sonur hersis í Hálogalandi. Þegar hér er komið sögu verður eins konar lægð í sögunni unz nokkuð gerist aftur.

Þorsteinn hét einn maður og hét kona hans Þórdís og var mjög skyld þeim Droplaugarsonum. Björn hét annar maður og kvæntur en hlýtti þó eigi henni einni saman. Björn þessi fór oft að tala við Þórdísi konu Þorsteins. Þorsteinn bað Helga Dropl. að segja Birni að láta af „tali sínu“ við Þórdísi. Helgi gerir svo en Björn virti hann að vettugi. Annan tíma bað Helgi Björn mjúkum orðum að láta af ferðum sínum til Þórdísar en Björn sagðist engu ætla að breyta. Tók Helgi nú málið af Þorsteini og krafði Björn bóta en hann neitaði. Þá hjó Helgi hann banahögg og stefndi honum til óhelgis, því hann var veginn fyrir sanna sök. Þá bauð Helgi Ásbjarnarson til varna en Helgi vann málið.

Nokkrum misserum síðar er Helgi hjá móður sinni og er þá nýi maður hennar veginn af þræl einum og Helgi vegur þrælinn. Gengur þá Helgi Ásbjarnarson aftur til þing og sækir mál á hendur Helga og móður hans og segir þau hafa samsært gegn Hallsteini, sem sagt bónda hennar sem var veginn. Neyddist Helgi Dropl. til að borga 1205 kúgildi og fara úr landi í þrjá vetur ella skyldi hann sekur falla fyrir Helga Ásb. Helgi Dropl. fór ekki úr landi. Þó fór Helgi Dropl. til þinga og mannfunda ásamt bróður sínum, rétt sem hann væri ekki sekur.

Þá gerist það að Rannveig nokkur frænka Helga vill skilja við manninn sinn, Þorgrím skinnhúfu og biður Helga og Grím að hjálpa sér. Þeir gera það og taka helming allra eigna Þorgríms og skilja þau að. Þá fer Þorgrímur reiður til vinar síns Þórarins molduxa og ráðlagði hann honum að leita til Helga Ásbj. og biðja hann taka upp mál sitt. Gerir hann svo og Helgi Ásb. tekur við máli hans og safnar liði, og gerir Helga, Grími og þeirra liðsmönnum fyrirsát með 17 mönnum.

Skutu þeir Helgi og Grímur spjótum til Helga Ásb. og skaut Grímur gegnum skjöldin en varð Helgi Ásb. ekki sár af því, en Helgi Dropl. skaut í knéskel honum og renndi ofan í legginn svo hann klofnaði og varð hann óvígur af því.

Bað hann þá frændur sína og menn 15 er með þeim voru að sækja að þeim bræðrum (15 því Björn hvíti settist undir herðar Helga Ásb. og Özur nokkur undan Ási kvaðst ekki mundu sækja að Helga Dropl). Sótti þá Þóður njósnamaður upp í skaflinn að Helga og er hann kom í skaflinn skaut Helgi til hans milli fótanna gegnum kýlinn en spjótið festist í skaflinum og hékk hann þar á allan daginn.

Eftir það eggjaði Helgi Ásbj. mága sína til atgöngu og nefndi til Hjarranda. Sóttu þá Kári og Hjarrandi að Helga en þeir Hallsteinssynir að Grími og maður með þeim. Þá sóttu Austmenn tveir að Þorkatli svartaskáldi er stóð með Droplaugarsonum og drap hann einn Austmanna og særði hinn. Þá er Hjarrandi og Kári sóttu Helga Dropl. hljóp Helgi hinn magri í liði Droplaugarsona í móti Kára og áttust þeir við nokkra stund unz Kári féll.

Þá sótti Hjarrandi mjög að Helga og áttust þeir allhart við en mælti þá Helgi: „Allhart mundir þú höggva,ef þú ættir frjálsborna dóttur“, og sótti Hjarrandi þá enn fastar. Þá henti Helgi skildinum og sverði upp í loft og tók hvort með hinni hendinni, hjó til Hjarranda svo kom á vinstra lærið en sverðið beit ekki þegar beinsins kenndi og svaddi ofan í knésbótina, varð hann nú óvígr. Hjó Hjarrandi þá til Helga en hann kom skildinum fyrir svo sverðið hrökk af og upp í tanngarð Helga og af fór neðri vörin. Þá mælti Helgi: „Aldrei var ég fagurleitur en lítið hefir þú um bætt“.

Þegar hér er komið sögu sá Helgi að bróðir hans var fallinn og allir félagsmenn hans sem og aðsækjendur lágu í valnum. Stefndi Helgi nú ofan að þar sem Helgi Ásb. sat því hann reiddist fyrir bróður sinn sem hann elskaði mest allra. Voru nú allir menn stokknir af skaflinum hjá Helga Ásb. því enginn vildi bíða Helga D. Stóð Helgi svo gegnt Özuri einum í liði Helga Ásb. og kvað: „Þar stendur þú Özurr og mun ég ekki við þér sjá því þú jóst mig vatni.“

Var Özurr skjótur til ráða að taka og lagði spjót sitt gegnum miðjan Helga. Helgi gekk á spjótið og mælti: „Nú sveikstu mig“. Özurr sá að hann snaraðist að honum og hratt frá sér spjótinu svo spjótskaftið sneri í jörðu niður og mælti þá Helgi: „Nú seinkaði ég en þú bræddir heldur“.

Lauk svo ævi Helga Droplaugarsonar. Grímur bróðir hans lifði af bardagann og myrti Helga Ásb. síðar er hann lá í rekkju sinni. Hann var sekur gerr um þetta og flýði til Noregs. Lýkur seinna risinu með dauða Helga en fléttan leystist síðan við dauða Helga Ásbjarnarsonar. Sagan endar svo með dauða Gríms í Noregi og eftirmálum hans. Saga þessi er skemmtileg mjög og verðskuldar lesningu allra er fornbókmenntir kunna að meta.