Náttfari
Thursday, April 7th, 2005, 11:34 PM
Ritgerð sem ég skilaði í íslenzku fyrr í vetur. :)
Fóstbræðra saga
Sagan er hvergi til heil, einungis í brotum. Las ég hana í útgáfu Fornritafélagsins frá árinu 1943. Björn K. Þórólfsson og Guðni Jónsson gáfu út. Þar eru prentaðir textar úr Möðruvallabók, Hauksbók, Flateyjarbók og afriti af glataðri skinnbók (AM 142, fol. og AM 556 a, 4to.). Texti Möðrvuvallabókar er aðaltexti meðan til vinnst, eftir það er texti Hauksbókar prentaður sem aðaltexti. Allur textamunur er prentaður undirmáls.
Sagan hefur að geyma allt sem prýða má Íslendinga sögur; mannvíg, ástarsambönd, fóstbræðralag, deilur mann í millum, fjölkynngi, kveðskap og þjónustu við hirð konungs svo fátt eitt sé nefnt. Sagan er einna elzta Íslendinga sagna og gerist á Íslandi, að stórum hluta á Vestfjöðrum; á Grænlandi, í Nóregi og Hólmgarði og kemur sagan einnig við á Írlandi, Orkeyjum og á Skotlandi. Sagan hefst rétt áður en Þorgeirr og Þormóðr fæðast, árin 995 og 998 og lýkur henni árið 1030, þegar Þormóðr lætur lífið. Talið er fullvíst að sagan sé rituð um aldamótin 1200.
Fóstbræðra saga fjallar, eins og nafið gefur til kynna, um tvo fóstbræður, Þorgeir Hávarsson og Þormóð Bersason. Þorgeirr er fæddur um 995 en Þormóðr 998. Þorgeirr var lítill kvennamaður, taldi hann það svívirðing krafta sinna að "hokra at konum". Þeir fóstbræður ferðast um landið og í einni ferð sinni hrekjast þeir á skipi sínu í fjörð einn þar sem þeir þiggja gistingu af húsfreyju. Þeir launa henni gistinguna með drápi á ójafnaðarmanni í héraðinu. Næst drepa þeir svo fant einn er lifir sníkjulífi á fátækum bóndum.
Þorgeirr lendir svo í deilum vegna hvalskurðar og vegur Þorgils Másson; fyrir það verður hann sekur skógarmaður. Þeir fóstbræður ákveða að skiljast að og fer Þorgeirr til Nóregs með skipi frá Borgarfirði. Í Nóregi gerist hann hirðmaður Óláfs konungs og er til skiptis á Íslandi og í Nóregi.
Nú er að segja frá Þormóði meðan Þorgeirr var utan. Hann er heima hjá sér að Laugabóli í Ísafirði og leiðist honum. Því reynir hann að fífla unga stúlku á næsta bæ. Móðir hennar tekur ekki vel í það og lætur þræl sinn, Kolbak, ráðast á Þormóð. Kemst Þormóður undan við illan leik en er særður og eftir það ávallt örvhendur.
Um sumarið á Þormóður að vera að fiskróðri, en hann lætur þræla um það meðan hann sjálfur dvelur hjá stúlku sem hann er hrifinn af. Um hana yrkir hann Kolbrúnarvísur, stúlkan hér Þorbjörg og var kölluð Kolbrún vegna litarhafts síns. Þórdís, sem var hin unnusta hans, heyrði af Þorbjörgu og varð mjög reið. Þormóðr sefaði hana með því að segjast hafa ort Kolbrúnarvísur um hana en þá birtist Þorbjörg honum í draumi og skipar honum að segja sannleikann, annars muni hann þjást af miklum augnverk. Þormóðr vaknar í kvölum og segir fólki sannleikann.
Nú víkur sögunni aftur til Þorgeirs. Þorgeirr lendir í mörgum vígaferlum innan lands og utan og fer í sendiferðir fyrir konung. Eitt sinn er hann er á Melrakkasléttu að búa skip tekur maður að nafni Gautur spjót hans og skjöld og brýtur hvort tveggja í eldivið. Þorgeirr verður vitaskuld afar reiður og klýfur höfuð Gauts með öxi sinni er hann sefur.
Þorgeirr og félagar lenda í orrustu á skipum tveimur er þau liggja við höfn. Þar kveður Þorgeirr vísu um að hann hafi orðið þrettán manna bani um æfina. Hann heggur ótt og títt með öxi sinni en verður fyrir spjótslagi; deyr hann þó ekki heldur gengur á lagið og drepur þann er lagði til hans. Í orrustu þessari deyr Þorgeirr því höfuðið er höggvið af honum af Þórarni ofsa. Þórarinn ofsi tekur höfuð Þorgeirs með sér og geymir í salti (sbr. höfuð Grettis). Menn Þórarins stilla höfðinu oft upp á þúfu og hlæja að því og kasta því um. Þeir verða hins vegar skelkaðir er höfuðið opnar munninn og augun og grafa það því. Þórarinn ofsi var veginn af þræli í veizlu í Eyjafirði.
Hefndarskyldan vaknar í blóði Þormóðs og heldur hann til Nóregs þar sem hann gerist hirðmaður Óláfs helga. Þormóðr heldur nú til Grænlands. Í jólaveislu heggur hann mann með öxi er Loðinn hét. Þormóður er dapur mjög en gleðst þegar öxi ein fallig mjög er smíðuð handa honum af Bjarna, voldugum manni á Grænlandi.
Þorgrímr, maður sem átti þátt í dauða Þorgeirs, fóstbróður Þormóðs, kemur og slær um sig. Þormóður drepur hann en þegar menn koma að þykist hann vera að hjúkra honum og kemst undan með því að þykjast ætla að fara og elta banamanninn. Þormóðr er gerður sekur skógarmaður og felst í helli einum.
Eitt sinn er hann fer úr hellinum lendir hann í bardaga við þrjá menn. Hann vegur tvo þeirra en fellur í sjóinn með hinum þriðja, er Falgeir hét. Þormóður rífur brækur Falgeirs upp fyrir höfuð hans og drukknar hann. Afturendi Falgeirs stóð upp úr sjónum og orti Þormóður af þessu tilefni skemmtilega vísu.
Skoptak enn, þás uppi
undarligt á sundi
- hrókr dó heimskr við klæki -
hans razaklof ganði;
alla leitk á Ulli
eggveðrs hugar gleggum
- setti gaurr ok glotti -
goðfjón - við mér sjónir.
Eg var enn fleygur og fær, þá er rassaklof Falgeirs gein kynlega við upp úr sjónum; hinn heimski klunni hlaut smánarlegan dauðdaga; eg sá alla andstyggðina á hinum huglitla bardagamanni; gaurinn gaut til mín augum og glotti. [Skýring úr Íslenzk fornrit VI: 241-242]
Þormóðr lá heilan vetur í sáum og földu gömul, heiðin hjón hann. Þormóður varð fimm manna bani á Grænlandi.
Heldur hann nú til Nóregs og dvelur með Óláfi konungi. Óláfr varð að hröklast frá Nóregi og dvaldi hann ásamt Þormóði í Hólmgarði með Jarizleifi konungi þar. Eftir tvö ár héldu þeir Þormóðr aftur til Nóregs en létu lífið í Stiklastaðaorrustu um 1030. Þar yrkir Þormóðr sín fegurstu kvæði með ör í brjóstinu.
Sagan er sögð á mjög góðan máta og skapar mikla heild svo lesandinn missir hvergi þráðinn. Hún er auðveld aflestrar og afar skemmtileg og hvet ég alla menn til að lesa hana, því fátt er mönnum hollara en lestur fornsagnanna, sér í lagi magnaðrar sögu sem Fóstbræðra sögu, sem veitir innsýn í líf forfeðra okkar.
Fóstbræðra saga
Sagan er hvergi til heil, einungis í brotum. Las ég hana í útgáfu Fornritafélagsins frá árinu 1943. Björn K. Þórólfsson og Guðni Jónsson gáfu út. Þar eru prentaðir textar úr Möðruvallabók, Hauksbók, Flateyjarbók og afriti af glataðri skinnbók (AM 142, fol. og AM 556 a, 4to.). Texti Möðrvuvallabókar er aðaltexti meðan til vinnst, eftir það er texti Hauksbókar prentaður sem aðaltexti. Allur textamunur er prentaður undirmáls.
Sagan hefur að geyma allt sem prýða má Íslendinga sögur; mannvíg, ástarsambönd, fóstbræðralag, deilur mann í millum, fjölkynngi, kveðskap og þjónustu við hirð konungs svo fátt eitt sé nefnt. Sagan er einna elzta Íslendinga sagna og gerist á Íslandi, að stórum hluta á Vestfjöðrum; á Grænlandi, í Nóregi og Hólmgarði og kemur sagan einnig við á Írlandi, Orkeyjum og á Skotlandi. Sagan hefst rétt áður en Þorgeirr og Þormóðr fæðast, árin 995 og 998 og lýkur henni árið 1030, þegar Þormóðr lætur lífið. Talið er fullvíst að sagan sé rituð um aldamótin 1200.
Fóstbræðra saga fjallar, eins og nafið gefur til kynna, um tvo fóstbræður, Þorgeir Hávarsson og Þormóð Bersason. Þorgeirr er fæddur um 995 en Þormóðr 998. Þorgeirr var lítill kvennamaður, taldi hann það svívirðing krafta sinna að "hokra at konum". Þeir fóstbræður ferðast um landið og í einni ferð sinni hrekjast þeir á skipi sínu í fjörð einn þar sem þeir þiggja gistingu af húsfreyju. Þeir launa henni gistinguna með drápi á ójafnaðarmanni í héraðinu. Næst drepa þeir svo fant einn er lifir sníkjulífi á fátækum bóndum.
Þorgeirr lendir svo í deilum vegna hvalskurðar og vegur Þorgils Másson; fyrir það verður hann sekur skógarmaður. Þeir fóstbræður ákveða að skiljast að og fer Þorgeirr til Nóregs með skipi frá Borgarfirði. Í Nóregi gerist hann hirðmaður Óláfs konungs og er til skiptis á Íslandi og í Nóregi.
Nú er að segja frá Þormóði meðan Þorgeirr var utan. Hann er heima hjá sér að Laugabóli í Ísafirði og leiðist honum. Því reynir hann að fífla unga stúlku á næsta bæ. Móðir hennar tekur ekki vel í það og lætur þræl sinn, Kolbak, ráðast á Þormóð. Kemst Þormóður undan við illan leik en er særður og eftir það ávallt örvhendur.
Um sumarið á Þormóður að vera að fiskróðri, en hann lætur þræla um það meðan hann sjálfur dvelur hjá stúlku sem hann er hrifinn af. Um hana yrkir hann Kolbrúnarvísur, stúlkan hér Þorbjörg og var kölluð Kolbrún vegna litarhafts síns. Þórdís, sem var hin unnusta hans, heyrði af Þorbjörgu og varð mjög reið. Þormóðr sefaði hana með því að segjast hafa ort Kolbrúnarvísur um hana en þá birtist Þorbjörg honum í draumi og skipar honum að segja sannleikann, annars muni hann þjást af miklum augnverk. Þormóðr vaknar í kvölum og segir fólki sannleikann.
Nú víkur sögunni aftur til Þorgeirs. Þorgeirr lendir í mörgum vígaferlum innan lands og utan og fer í sendiferðir fyrir konung. Eitt sinn er hann er á Melrakkasléttu að búa skip tekur maður að nafni Gautur spjót hans og skjöld og brýtur hvort tveggja í eldivið. Þorgeirr verður vitaskuld afar reiður og klýfur höfuð Gauts með öxi sinni er hann sefur.
Þorgeirr og félagar lenda í orrustu á skipum tveimur er þau liggja við höfn. Þar kveður Þorgeirr vísu um að hann hafi orðið þrettán manna bani um æfina. Hann heggur ótt og títt með öxi sinni en verður fyrir spjótslagi; deyr hann þó ekki heldur gengur á lagið og drepur þann er lagði til hans. Í orrustu þessari deyr Þorgeirr því höfuðið er höggvið af honum af Þórarni ofsa. Þórarinn ofsi tekur höfuð Þorgeirs með sér og geymir í salti (sbr. höfuð Grettis). Menn Þórarins stilla höfðinu oft upp á þúfu og hlæja að því og kasta því um. Þeir verða hins vegar skelkaðir er höfuðið opnar munninn og augun og grafa það því. Þórarinn ofsi var veginn af þræli í veizlu í Eyjafirði.
Hefndarskyldan vaknar í blóði Þormóðs og heldur hann til Nóregs þar sem hann gerist hirðmaður Óláfs helga. Þormóðr heldur nú til Grænlands. Í jólaveislu heggur hann mann með öxi er Loðinn hét. Þormóður er dapur mjög en gleðst þegar öxi ein fallig mjög er smíðuð handa honum af Bjarna, voldugum manni á Grænlandi.
Þorgrímr, maður sem átti þátt í dauða Þorgeirs, fóstbróður Þormóðs, kemur og slær um sig. Þormóður drepur hann en þegar menn koma að þykist hann vera að hjúkra honum og kemst undan með því að þykjast ætla að fara og elta banamanninn. Þormóðr er gerður sekur skógarmaður og felst í helli einum.
Eitt sinn er hann fer úr hellinum lendir hann í bardaga við þrjá menn. Hann vegur tvo þeirra en fellur í sjóinn með hinum þriðja, er Falgeir hét. Þormóður rífur brækur Falgeirs upp fyrir höfuð hans og drukknar hann. Afturendi Falgeirs stóð upp úr sjónum og orti Þormóður af þessu tilefni skemmtilega vísu.
Skoptak enn, þás uppi
undarligt á sundi
- hrókr dó heimskr við klæki -
hans razaklof ganði;
alla leitk á Ulli
eggveðrs hugar gleggum
- setti gaurr ok glotti -
goðfjón - við mér sjónir.
Eg var enn fleygur og fær, þá er rassaklof Falgeirs gein kynlega við upp úr sjónum; hinn heimski klunni hlaut smánarlegan dauðdaga; eg sá alla andstyggðina á hinum huglitla bardagamanni; gaurinn gaut til mín augum og glotti. [Skýring úr Íslenzk fornrit VI: 241-242]
Þormóðr lá heilan vetur í sáum og földu gömul, heiðin hjón hann. Þormóður varð fimm manna bani á Grænlandi.
Heldur hann nú til Nóregs og dvelur með Óláfi konungi. Óláfr varð að hröklast frá Nóregi og dvaldi hann ásamt Þormóði í Hólmgarði með Jarizleifi konungi þar. Eftir tvö ár héldu þeir Þormóðr aftur til Nóregs en létu lífið í Stiklastaðaorrustu um 1030. Þar yrkir Þormóðr sín fegurstu kvæði með ör í brjóstinu.
Sagan er sögð á mjög góðan máta og skapar mikla heild svo lesandinn missir hvergi þráðinn. Hún er auðveld aflestrar og afar skemmtileg og hvet ég alla menn til að lesa hana, því fátt er mönnum hollara en lestur fornsagnanna, sér í lagi magnaðrar sögu sem Fóstbræðra sögu, sem veitir innsýn í líf forfeðra okkar.